Basisprincipes van de flamencogitaar

Wat toque betekent

Flamenco kent drie kunsten: cante, de stem; baile, de dans; en toque, de gitaar. In het flamencoregister van UNESCO staat dat toque zich ruim voorbij het louter begeleiden heeft ontwikkeld, en dat castagnetten, handgeklap en voetgestamp ook tot de kunst behoren. Een gitarist is een tocaor. In een kleine zaal hoor je het spel van dichtbij: de vingers, de tikken op het hout en de pauzes die een speler laat voor de zanger om te vullen. De rest van deze gids benoemt die klanken, zodat je ze er één voor één kunt uitpikken, zonder enige muzikale of Spaanse voorkennis.

Het instrument

Wikipedia zegt dat flamencogitaren lichter worden gebouwd dan klassieke gitaren, met dunner bovenbladen, minder inwendige bracing en over het algemeen kleinere korpen. Als traditionele houtsoorten voor de kast noemt het cipres, gewone esdoorn en palissander, met een bovenblad van spar. De Spaanse Wikipedia beschrijft het typische model als cipres met een cederhouten hals en een sparren bovenblad. De snaren zijn van nylon, zoals bij een klassieke gitaar, maar de klank is levendiger en rauwer. Cipres is het hout dat het meest met de heldere flamencoklank wordt verbonden, zegt de Spaanse Wikipedia, terwijl palo santo vroeger werd gebruikt en nu zeldzaam is. Veel gitaren hebben een golpeador, een slagplaat die het hout beschermt tegen vingertikken. De snaren liggen meestal lager, en een licht snorren wordt getolereerd.

Hoe een tocaor zit en speelt

De Spaanse Wikipedia zet de twee tradities tegenover elkaar. Een klassieke speler kantelt de gitaar over het linkerbeen; een flamencospeler slaat de benen over elkaar, laat de gitaar op het hogere been rusten en houdt de hals bijna horizontaal. De duim rust op het bovenblad, de wijs- en middelvinger spelen over de bovenste snaar, en de middelvinger rust op de golpeador voor precisie. De Spaanse Wikipedia voegt toe dat tegenwoordig meestal metalen stemschroeven worden gebruikt, omdat houten exemplaren stemproblemen veroorzaken. De Engelse Wikipedia voegt toe dat de lichtere, smallere bouw van de gitaar voorkomt dat ze de zanger overschaduwt. Let vanaf uw stoel op de rechterhand; die verklaart het grootste deel van wat u hoort.

Vijf klanken om op te letten

Deze technieken komen uit het artikel van Wikipedia over de flamencogitaar. Elke techniek wordt makkelijk te horen zodra u de naam kent, en een uur geeft u de tijd om er verschillende op te vangen, al kan geen enkele avond er een bepaalde beloven. Probeer elke techniek een naam te geven terwijl ze voorbijkomt, en maak u geen zorgen als u er enkele mist; het hele uur is een repetitie voor uw oor:

• Rasgueado: aanslaan met uitwaartse tikken van drie tot vijf vingers van de rechterhand.
• Picado: toonladderpassages in enkele noten, waarbij meestal de wijs- en middelvinger elkaar afwisselen.
• Alzapúa: een duimtechniek, op- en neergaand gespeeld, met wortels in het plectrumspel op de oud.
• Tremolo: een viernotig patroon in de rechterhand, waar klassiek tremolo er drie gebruikt.
• Golpe: een percussieve tik op het klankblad.

Falsetas en compás

Volgens Wikipedia introduceert de gitarist de toonaard, de compás en het tempo van een lied, en speelt hij falsetas, melodische intermezzo's, tussen de coupletten. Compás is het terugkerende ritme van een palo. Wikipedia stelt dat geen enkele andere westerse stijl een zo precieze interpretatie vraagt, en dat wanneer er geen gitarist aanwezig is, palmas (handgeklap) of kloppen op een tafel het ritme kunnen dragen. Luister in de zaal naar het moment waarop de gitaar ophoudt de maat aan te geven en een eigen melodie begint terwijl de zang pauzeert. Dat is een falseta.

Lees verder: Flamenco-woordenlijst

Spelen voor de zanger

Een cejilla, of capo, wordt vaak gebruikt om de toonaard aan te passen aan het bereik van de zanger, zodat de speler dezelfde akkoordvormen kan behouden. De Spaanse Wikipedia beschrijft hoe de gitarist het gezongen couplet begeleidt en tussen de akkoorden een falseta laat doorschemeren. Sommige liederen worden zonder begeleiding gezongen, een palo seco. De Spaanse Wikipedia noemt twee manieren om een couplet te begeleiden: por arriba, met de vingerzetting van E-majeur, en por medio, met die van A-majeur. Siguiriyas is de zware test: Wikipedia noemt het een van de moeilijkst te begeleiden en te interpreteren stijlen vanwege de nuances van de zang, en stelt dat gitaar, palmas of voetwerk vaak tegenritmes toevoegen bovenop de twaalf tellen.

Spelen voor de danseres

Wikipedia zegt dat volume historisch belangrijk was zodat gitaristen boven het schoeisel van de dansers uit te horen waren. Een gedanste alegrías doorloopt zes secties, volgens het artikel: salida, paseo, silencio, castellana, zapateado en bulerías, waarvan de laatste een levendige afsluiter is. De gitaar legt de basis voor elk ervan. Wikipedia geeft het gebruikelijke tempo van alegrías als 120 tot 170 slagen per minuut, waarbij levendigere snelheden bij de dans passen en rustigere bij een solozanger. Als de danseres halverwege jouw uur opkomt, zoals reizigers die het hebben meegemaakt beschrijven, luister dan hoe de gitaar overgaat van een inleiding naar een ritme dat antwoord geeft aan de voeten.

Van begeleiding naar het concertpodium

Wikipedia schrijft Ramón Montoya, geboren in Madrid in 1879, toe als een van de eersten die de ondersteunende rol van de gitaar uitdaagde en als solist optrad. Er worden namen genoemd van Montoya, Sabicas, Paco Peña en Paco de Lucía als spelers die hielpen de flamencogitaar als soloinstrument te presenteren. Paco de Lucía, uit Algeciras, verbreedde de invloeden van flamenco met Braziliaanse, Arabische en jazzmuziek, en zijn opname uit 1991 van Rodrigo's Concierto de Aranjuez geldt als een mijlpaal. Ook Sevilla heeft zijn eigen gids in dit verhaal.

Lees verder: Het gitaarverhaal van Sevilla

Een luisterplan voor het uur

Je hoeft geen twaalf tellen te meetellen om van flamenco te genieten. Een handvol eenvoudige dingen om naar te luisteren is genoeg, en de duur van een uur laat tijd voor elk ervan. Gebruik de lijst als een losse checklist, niet als een test, en laat de muziek overnemen wanneer ze dat wil. Niemand in de zaal beoordeelt je antwoorden, en het beste luisteren gebeurt meestal wanneer je ophoudt dingen te willen afvinken.

• Merk vóór het eerste nummer op of de gitarist een cejilla gebruikt.
• Wanneer het zingen begint, volg dan het ritme van de gitaar eronder.
• Wanneer de stem stopt, luister naar een falseta.
• Wanneer de danser opkomt, hoor hoe de gitaar antwoordt op de voeten.
• Merk tegen het einde op of het tempo omhooggaat: bulerías sluit vaak een bijeenkomst af.

De gitaren in de vitrine lezen

Het huis toont flamencogitaren die teruggaan tot de 19e eeuw, volgens de pagina van Flamenco Sevilla, en het ticket geeft toegang tot hen. Gebruik wat je net hebt gelezen als een korte lijst van dingen om naar te kijken: een slagplaat, een lichtere bouw, de kleur van het hout. Vergelijk elke gitaar in de vitrines met het instrument op het podium. Wikipedia zegt dat Antonio de Torres geen onderscheid maakte tussen flamenco- en klassieke gitaren, dus de verschillen tussen de oudere instrumenten kunnen subtiel zijn.

Voor wie dit niet is

Beschouw deze pagina als een inleiding, niet als een les, en de show is geen gitaarles. Als je wilt leren spelen, heb je een leraar nodig; de dansles op de boekingspagina omvat alleen dans. Wie een luide, door dans gedreven productie wil, zal merken dat een kleine zaal rond gitaren het anders aanpakt. En als je liever niet leest voor een show, sla de gids dan helemaal over: de muziek werkt zonder, en het uur zal op zichzelf logisch zijn.